Strijkijzer
Als vrouwen thuis aan het strijken zijn, zullen ze niet direct op de gedachte komen dat deze bezigheid in vroeger dagen een mannenaangelegenheid was. Maar dan moeten we wel zo'n 800 tot 1000 jaar terug in de tijd, naar de periode dat de noormannen hun invallen doen op onze kusten.
Deze woeste krijgers stellen er ondanks hun ruige levensstijl toch prijs op dat hun wollen kleding glad en waterafstotend is. Met strijkglazen ter grootte van een tennisbal wrijven de vikingen hun lange tunieken glad. Daarbij gebruiken ze bijenwas. De wrijving zorgt voor warmteontwikkeling, waardoor de was beter in de kleding wordt opgenomen. De vettige oppervlakte heeft een waterafstotend effect.De strijkglazen vormen de verre voorlopers van de tegenwoordige strijkijzers, aldus Guus den Besten, beheerder van het Nederlands Strijkijzer-Museum in Noordbroek bij Groningen, „een uit de hand gelopen hobby.” In de latere Middeleeuwen volgen strijkbouten van aardewerk. Ze hebben reeds de vorm van de huidige strijkijzers en zijn voorzien van een handvat. De onderkant is redelijk glad en voorzien van een laag glazuur. Bij de open haarden worden ze verwarmd. Deze strijkbouten hebben wel één groot nadeel: als ze op de grond vallen, betekent dit steevast het einde. In de vijftiende eeuw komen de eerste ijzeren en later ook koperen strijkijzers op de markt. Belangrijk voordeel is dat ze de warmte beter geleiden dan aardewerk. Bovendien zijn ze een stuk duurzamer dan de aardewerken voorgangers. Ze worden opgewarmd op de kachel. Deze ijzers worden tot in het begin van de twintigste eeuw gebruikt. In de zeventiende eeuw volgt de strijkbout. Deze is aan de achterkant voorzien van een klep. Een uitneembare ijzeren staaf (de bout) wordt gloeiend heet gestookt en vervolgens in de strijkbout gestopt. Het strijkijzer blijft uitvinders stimuleren. In de negentiende eeuw wordt geëxperimenteerd met ingebouwde warmtebronnen zoals een kolenvuurtje, gloeiende houtskool en een spiritusbrander. Het zijn geen successen. De rook en het roet van het kolenvuur maken niet alleen de schone was weer smerig, er ontstaan ook gemakkelijk schroeiplekken en de rook prikkelt bovendien de luchtwegen. De strijkijzers met ingebouwde spiritusbrander en een brandstoftankje aan de achterkant zijn zelfs explosief en vormen een ernstig veiligheidsrisico. Strijkijzers met een ingebouwde gasbrander houden het lang vol. Ze komen rond 1850 op de markt. Via een slangetje aan de achterkant krijgen ze hun brandstof uit een gasfles. Tot na de Tweede Wereldoorlog blijven er exemplaren in gebruik en er zijn streken in Afrika zonder elektriciteit waar ze nog worden gebruikt, weet Den Besten. Eind negentiende eeuw krijgen ze concurrentie van elektrische strijkijzers. Die zijn vanwege het ontbreken van isolatie en gebrekkige stekkeraansluitingen aanvankelijk ook niet echt veilig. „Vrouwen hadden in die tijd naast hun strijkplank vaak een bak met water staan waarin ze hun handen dompelden om vervolgens via een slaande beweging hun was te bevochtigen. Dat leidde niet zelden tot kortsluiting en het kon zelfs gebeuren dat strijkijzer en gebruikster onder stroom kwamen te staan.” Technische verbeteringen en de ontwikkeling van het landelijk elektriciteitsnet zorgen ervoor dat het elektrische strijkijzer de concurrentie met het gasgestookte broertje wint. Relatief nieuw is de ontwikkeling van het stoomstrijkijzer. Niet alleen warmte is namelijk belangrijk voor het gladstrijken en persen van textiele vezels. Het effect wordt vergroot als het strijkgoed nog enigszins vochtig is, zo wisten de vrouwen in vroeger eeuwen reeds. Den Besten: „Stoom maakt de vezels soepel en vergroot het effect van het strijken en persen.”
Blaasbalg
Een blaasbalg is een soort pomp om lucht te pompen, meestal om een vuur aan te wakkeren. ( aan te maken / te houden). Een blaasbalg bestaat uit twee stevige delen, meestal uit hout vervaardigd. Daartussen zit een flexibele leren zak. Eén houten deel is beweegbaar. Aan het vast gedeelte is aan de voorzijde een mond, meestal van metaal, bevestigd. Dit deel wordt naar het vuur gericht. De lucht wordt door een ventiel vanaf de achter – of onderzijde aangezogen zodra het beweegbare deel van het vaste deel wordt af gezogen.
Zodra het beweegbare deel de andere kant op wordt bewogen, ontsnapt de lucht met een behoorlijke snelheid uit de mond. Bij de blaasbalg wordt snel en ritmisch geademd. De naam verwijst naar de blaasbalg die de smid gebruikt om het vuur aan te wakkeren.
De blaasbalg is wellicht de belangrijkste uitvinding voor de metaalindustrie geweest. Alleen op deze manier kan de temperatuur hoog genoeg opgedreven worden om het ijzer eenvoudig te bewerken. Tot de eerste wereldoorlog was het een normaal zicht dat de smid met de ene arm omhoog aan de lederen blaasbalg trok, terwijl hij met andere arm omlaag het werkstuk in het vuur hield.
Een blaasbalg wordt steeds vlakbij de haard geplaatst om een luchtstroom langs opzij of onderen in het vuur te stuwen. Een afsluitschuif regelt de kracht van de aanvoer.
Naar gelang de vorm worden blaasbalgen onderverdeeld in spits-, kwadraat- en parallelmodellen. Spitsbalgen kunnen een lengte tot 180 cm halen. De eenvoudigste modellen zijn uit hout en leder. Ze worden door trek- of duwbewegingen met de voet of hand aangedreven. Grote smederijen en hoogovens maakten vaak gebruik van waterkracht. Sinds de Industriële Revolutie worden blaasbalgen steeds vaker machinaal en elektrisch aangedreven. Die laatste worden ventilators genoemd.
De blaasbalg is ontstaan in de 18e eeuw à dat is rond het jaar 1900. Jan en Jet maakten het vuur dus ook aan met een blaasbalg. Dit voorwerp was dus erg belangrijk in die tijd!
Tegenwoordig worden er geen blaasbalgen meer gebruikt. In ieder geval niet meer zoveel als vroeger. Misschien heeft je opa of oma nog wel een blaasbalg thuis, als hij of zij de openhaard wilt maken.
Wanneer je nu een vuur wilt maken gebruik je een aansteker, hout / papier en dan gaat het vanzelf branden. Dit gaat nu dus veel gemakkelijker dan vroeger. Je hoeft niet te blazen om het vuur aan te maken. Dit moet je natuurlijk wel doen wanneer je buiten een kampvuurtje wilt maken.
Zand, zeep, soda rek
Zand, zeep en soda. Meer hadden mensen vroeger niet in huis om zichzelf, hun woning en kleding schoon te houden. Zeep en soda kennen we als schoonmaakmiddel. Maar zand? Zand werd gebruikt al schuurmiddel. Zandpapier is dan ook een ander woord voor schuurpapier. Met zand werd het vuil van de klompen geborsteld, werden houten vloeren weer mooi wit geschrobd en oma boende er haar aanrecht mee. Een gemakkelijk en goedkoop schoonmaakproduct. Net als zeep en soda trouwens.
Tegenwoordig gebruiken we geen zand meer om onszelf , het huis en onze kleding schoon te houden. Zand gebruiken we om lekker in te spelen. Wel gebruiken we soda nu nog om bijvoorbeeld het huis schoon te maken. Je kunt met soda niet alleen poetsen, het helpt ook goed wanneer je bijvoorbeeld een ontsteking hebt aan je vinger of teen. Je pakt een teiltje warm water, je doet er een beetje soda in en daarna ga je met je ontstoken vinger in het teiltje. De soda zorgt ervoor dat je ontsteking schoon wordt en langzamerhand weggaat.
Zoals net als is beschreven gebruiken we geen zand meer om ons schoon te houden. We gebruiken handzeep en badschuim. Ze zorgen ervoor dat we lekker fris blijven en nog lekker ruiken ook!
Abonneren op:
Reacties posten (Atom)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten